Geleceğin dünyasına hazırladığımız öğrencileri bugünden yapay zeka yetkinliklerine de hazırlıyor muyuz?

Yapay zeka okuryazarlığı müfredatlarımızda ne ölçüde yer alıyor?

Bu sorular sadece eğitim politikaları değil, sınıf içi pratikler açısından da giderek daha kritik hale geliyor. Neyse ki bu alanda bize yön gösterecek çok güçlü kaynaklar var.

Geçtiğimiz ay Avrupa Birliği Komisyonu ve OECD iş birliğiyle yayımlanan AILit Framework, bu kaynaklardan biri. Öğrenciler için dört temel YZ okuryazarlığı alanına odaklanan bu rehber, sadece kavramsal bir çerçeve sunmakla kalmıyor; aynı zamanda somut, uygulanabilir örneklerle eğitimcilerin elini güçlendiriyor. Okulların ve öğretmenlerin yapay zekayı anlamlandırma ve derslerine entegre etme süreçlerinde ciddi fark yaratabilecek bir kaynak olduğunu düşünüyorum.

Bu yazıda da, çerçevede yer alan her bir alanı YZ araçlarıyla sizin için Türkçeleştirip derlemek istedim. Sizler de buradan kaynağa erişip üzerinde derinleşebilirsiniz.

Buradan da Notebooklm kullanarak oluşturduğum 6 dakikalık podcast’ı dinleyebilirsiniz.

Şimdi bu dört yetkinlik alanına ve beraberindeki senaryolara göz atalım:

1. Yapay Zeka ile Etkileşim Kurma (Engaging with AI)

Yapay zeka ile etkileşim kurmak, öğrenenlerin YZ’yi içerik, bilgi veya önerilere ulaşmak için bir araç olarak kullanmalarını kapsıyor. Bu etkileşimde önemli olan sadece aracı kullanmak değil, onun varlığını tanımak, çıktılarının doğruluğunu değerlendirmek ve altında yatan teknik temelleri kavramaktır. Bu süreç, eleştirel düşünmenin yapay zeka çağındaki ilk adımı gibi.

Bu alan, öğrencilere şu becerileri kazandırmayı amaçlıyor:

• YZ’nin nerede ve nasıl işlediğini fark etme

• YZ çıktılarının güvenilirliğini sorgulama

• Algoritmik kararların arkasındaki mantığı analiz etme

• YZ sistemlerinin toplumsal ve çevresel etkilerine duyarlılık geliştirme

Örnek etkinlikler:

• Bir müzik uygulamasının öneri algoritmasını incelemek (Örn. Spotify)

• Chatbot’un verdiği tarih bilgisini güvenilir kaynaklarla karşılaştırmak

• Sosyal medyada YZ’nin içerik sıralamasına etkisini tartışmak

• YZ’nin çevre üzerindeki karbon ayak izini araştırmak

• AI sistemlerinin önyargılı çıktılar üretebileceğini örneklerle açıklamak

2. Yapay Zeka ile Yaratma (Creating with AI)

Bu alan, öğrencilerin YZ sistemleriyle yaratıcı ve problem çözücü bir süreç içinde iş birliği kurmasını ifade ediyor. Öğrenciler, YZ’den gelen çıktılara yön vererek, içerikleri kendi hedeflerine uygun şekilde şekillendirir, geliştirir ve değerlendirir. Bu süreçte etik farkındalık da önemli: atıf ve materyal sorumluluğu gibi konular göz önünde bulundurulmalıdır.

Bu alan sayesinde öğrenciler:

• YZ’yi yaratıcı bir partner olarak konumlandırır

• Geri bildirimlerle çıktıları geliştirir

• Çoklu modalite (metin, müzik, görsel) üretim araçlarını deneyimler

• Üretim sürecinde etik ilkelere dikkat eder

Örnek etkinlikler:

• Bir sınıf hikayesine ChatGPT ile alternatif sonlar üretmek ve en uygunu seçmek

• YZ kodlama asistanı ile bir hata mesajını birlikte düzeltmek

• YZ ile görsel veya müzik dosyaları oluşturup versiyonları karşılaştırmak

• YZ yardımıyla sınıf tartışmaları için karşı argümanlar üretmek

• YZ’nin bir sanatçının stilinde içerik üretmesini analiz etmek

3. Yapay Zekayı Yönetmek (Managing AI)

Yapay zekayı yönetmek, YZ’yi belirli görevlerde nasıl, ne zaman ve neden kullanacağımıza karar verme sürecidir. Bu alan, insan yaratıcılığının, sezgisinin ve etik yargısının hala merkezde olduğu bir yaklaşımı benimser. Öğrenciler, YZ’yi asistan olarak konumlandırarak, görevlerin bir kısmını YZ’ye devreder, kalan kısmını kendileri üstlenir.

Bu alanda kazanılan beceriler:

• Görevlerin YZ’ye uygun olup olmadığını değerlendirme

• Talimatları açık ve stratejik biçimde verme

• YZ çıktılarının kendi değer ve hedefleriyle ne kadar örtüştüğünü analiz etme

Örnek etkinlikler:

• Bir metin yazım sürecinde ChatGPT’ye ilk taslağı yazdırıp, son düzenlemeyi kendisi yapma

• YZ’ye doğum günü kartı yazdırma fikrini etik ve kişisel boyutta tartışma

• Yazı yazma sürecinde, YZ’ye sadece yazım kontrolü yaptırmak, öğrencinin ise hikaye anlatımı ve karakterleri geliştirmeye odaklanması

• Aynı görevi YZ ile ve YZ olmadan yaparak çıktıları karşılaştırma

• YZ’den gelen önerilerin otantik sesini nasıl etkilediğini analiz etme

4. Yapay Zekayı Tasarlamak (Designing AI)

Bu alan, öğrenenlerin YZ sistemlerinin nasıl çalıştığını, ne tür verilerle eğitildiğini, nasıl karar verdiğini anlamalarını sağlar. Amaç bir ürün geliştirmek değil; YZ sistemlerinin adalet, temsil, şeffaflık ve etik gibi yönlerini tartışarak, öğrenenlerde eleştirel teknoloji okuryazarlığı ve tasarım duyarlılığı geliştirmektir.

Öğrenciler bu alanda:

• YZ’nin nasıl tasarlandığını inceler

• Eğitim verisinin etkisini ve temsiliyeti değerlendirir

• Sosyal sorunlara yönelik çözüm önerilerinde YZ tasarımı düşünür

• Kendi kararlarının YZ sistemini nasıl etkileyebileceğini keşfeder

Örnek etkinlikler:

• Bir yüz tanıma sisteminin hangi verilerle eğitildiğini ve bunun sonuçlarını analiz etmek

• Kredi puanı hesaplayan algoritmaların tahmin modellerini sorgulamak

• AI sisteminin çevresel etkileriyle ilgili veri karşılaştırmaları yapmak

• “Bu YZ sistemi adil mi?” sorusunu farklı senaryolarda tartışmak

• Bir topluluk ihtiyacına çözüm üretmek için AI nasıl tasarlanmalı sorusuna çözüm önerisi geliştirmek

Peki sizin kurumunuzda bu konu nasıl ele alınıyor? Yapay zeka okuryazarlığını geliştirmek, müfredata entegre etmek veya öğretmenleri desteklemek için bir planlama yapıyor musunuz? Yorumlarda deneyimlerinizi paylaşmayı unutmayın.