89.000’e yakın Google Play Store incelemesini analiz eden bir araştırma, ChatGPT kullanıcılarının %41,49’unun yapay zekayı eğitim amaçlı kullandığını ortaya koydu. Sınavlara hazırlanmak, matematik problemleri çözmek, ders kitaplarını özetletmek ve genel ders çalışma desteği sağlamak gibi birçok farklı amaç için öğrenciler yapay zekayı kullanıyor.

Bu veri, yalnızca popüler bir kullanım trendine işaret etmiyor. Aynı zamanda önemli bir soruyu da gündemimize getiriyor: Yapay zeka gerçekten öğrenmeyi destekliyor mu, yoksa köreltiyor mu?

Bu sorunun yanıtına cevap arayan çerçevelerden biri, ISAR Modeli: yapay zekanın öğrenmeye olan etkilerini 4 başlıkta sınıflandırıyor (Teknoloji entegrasyonu için kullanılan SAMR modelini de hatırlayacaksınız):

Model, aşağıdaki dört tanımlamanın baş harflerinden oluşuyor.

Inversion = Tersine Etki

Substitution = Yerine Geçme

Augmentation = Destekleme

Redefinition =Yeniden Tanımlama

Gelin hepsine tek tek bakalım ve her biri öğrenme süreçlerinde nasıl bir kullanıma işaret ediyor inceleyelim.

Inversion: Yapay zeka kullanımı, eğitim hedeflerine ters düşerek öğrenmeyi engeller veya değerini azaltır.

• Öğrenci, kavramsal analiz yapmak yerine YZ’den doğrudan açıklama alıp ezberliyor.

↳ Yüzeysel bilgi edinimi, anlamlı öğrenmenin önüne geçer.

• Deney raporunu YZ’ye yazdırıyor; kendisi süreci tasarlamıyor.

↳ Bilimsel süreç becerileri gelişmez, yalnızca çıktı odaklılık artar.

• Okumadan “özetle” komutuyla sadece YZ çıktısıyla sınava hazırlanıyor.

↳ Eleştirel okuma ve metin işleme becerileri bypass edilir.

• Zor bir problemi anlamaya çalışmadan doğrudan çözümünü yazdırıyor.

↳ Problem çözme yetkinliği gelişmeden sonuca ulaşılır.

Substitution: Yapay zeka, geleneksel eğitim araçlarının yerine geçer; ancak öğrenme kalitesi değişmez.

• Öğrenci, kavram haritasını kendi yerine YZ’ye çizdiriyor.

↳ Kavramlar arası ilişki kurma becerisi pasifleşir.

• YZ, öğrenciye örnek soru çözümü yapıyor; öğrenci sadece okuyor.

↳ Uygulamalı öğrenme değil, izleyici rolü baskın olur.

• Öğrenci, kelime ezberi için YZ flashcard’larını kullanıyor.

↳ Pratik kazandırır; ancak stratejik öğrenme alışkanlığı oluşturmaz.

• Öğrenci, YZ’den kısa konu anlatımları izleyerek çalışıyor.

↳ İçerik tüketimi hızlanır ama yapısal anlama gelişmeyebilir.

Augmentation: Yapay zeka, öğrenme sürecini iyileştirir ve öğrencinin daha derin kavrayış geliştirmesini sağlar.

• Öğrenci, yazdığı metni YZ’ye gösterip öneriler alarak geliştiriyor.

↳ Metin yazımı konusunda yapıcı geribildirim alır.

• YZ ile yazdığı argümanı karşı görüşlerle test ediyor.

↳ Eleştirel düşünme, çok yönlü değerlendirme gelişir.

• Bir kavramı YZ ile farklı örnekler üzerinden çalışıyor.

↳ Kavramsal ağ genişler, genelleme becerisi artar.

• YZ, öğrencinin hedeflerine göre çalışma planı öneriyor.

↳ Kişiselleştirilmiş öğrenme deneyimi oluşur.

• Öğrenci, çözmekte zorlandığı problemi YZ’nin ipuçlarıyla çözüyor.

↳ Yönlendirmeli problem çözme pratiği kazanır.

Redefinition: Yapay zeka, daha önce imkânsız olan öğrenme deneyimlerini mümkün kılar.

• Öğrenci, tarihten bir YZ avatarıyla röportaj yapıyor.

↳ Empatik, hikâye temelli, etkileşimli öğrenme ortamı oluşur.

• Kendi öğrenme ilgi alanına özel bir yol haritası oluşturuyor.

↳ Derinlemesine öz-düzenleme ve öğrenme motivasyonu gelişir.

• YZ ile iş birliği içinde yaratıcı bir çözüm süreci kurguluyor.

↳ Ortak üretim, inovasyon ve çoklu perspektif gelişir.

• Disiplinler arası bir problemi AI ile tartışarak inceliyor.

↳ Sistemik düşünme, karmaşıklıkla başa çıkma becerisi kazanılır.

Peki Siz Nerede Duruyorsunuz?

Yapay zekayı öğrenme süreçlerine entegre ederken bu dört etki alanını dikkate almak, teknoloji ile olan ilişkimizi anlamlandırmamızı ve onu doğru şekilde konumlamamızı sağlayacaktır.

Sizin öğrencileriniz yapay zekayı en çok nasıl kullanıyor? Ve belki de daha önemli bir soru, öğrenme süreçlerinde gerekli rehberliği ve yapay zeka okuryazarlık becerisini öğrencilere kazandırıyor muyuz?

Kaynak: Bauer, E. et al. (2025). Looking beyond the hype: Understanding the effects of AI on learning, Educational Psychology Review, 37(45).